Her 23 Nisan’da bu ülke aynı sahneyi kuruyor. Çocuklar kürsülerde, koltuklar sembolik olarak devrediliyor, “gelecek sizsiniz” cümlesi bir ritüel gibi tekrar ediliyor. Bu sahne, yıllardır değişmiyor. Değişmeyen bir şey daha var: sahnenin dışında kalan çocuklar.
Çünkü Türkiye’de çocukluk, herkes için aynı anlama gelmiyor.
Bir yanda temsil edilen çocuk var: konuşan, gülümseyen, geleceği simgeleyen.
Diğer yanda ise görünmeyen çocuk: çalışan, yorulan, çoğu zaman sessiz kalan.
Bu bir retorik değil. Bu bir gerçek.
Türkiye’de bugün 1 milyona yakın çocuk işçi olduğu tahmin ediliyor. Resmi rakamlar daha düşük görünse de kayıt dışı ekonomi bu sayıyı büyütüyor. Yani mesele birkaç istisna değil; yaygın, sistematik bir durum.
Bu çocuklar nerede?
Sanayi sitelerinde.
İnşaatlarda.
Tarımda.
Atölyelerde.
Yani tam da yetişkinlerin bile zorlandığı işlerin ortasında.
Burada durup şu soruyu sormak gerekiyor:
Bir ülke aynı anda hem “çocuklara armağan edilmiş bir gelecek” iddiasını taşıyıp hem de çocuk emeğini bu kadar yaygın şekilde kullanabilir mi?
Bu artık bir çelişki değil.
Bu, bilinçli bir ayrışma.
Çünkü bir yanda sahne var, diğer yanda gerçek.
Ve bu iki alan birbirine değmeden ilerliyor.
Gebze’de bir fabrikada hayatını kaybeden çocuk işçi, işte bu kopuşun en çıplak halidir. O ölüm, tek başına bir olay değil; o ölüm, bu düzenin kaçınılmaz sonucudur. Çünkü bir sistem çocukları üretim zincirine dahil ediyorsa, o zincirin bir yerinde kırılma yaşanması sadece zaman meselesidir.
Daha açık bir soruya geçelim:
23 Nisan gerçekten bir bayram mı, yoksa bir anlatı mı?
Çünkü bir bayram herkese aitse anlamlıdır. Ama milyonlarca çocuğun o bayramın dışında kaldığı bir yerde, ortada kutlanan şeyin kendisi sorgulanmak zorundadır.
Bugün Türkiye’de bazı çocuklar geleceği temsil ediyor.
Bazıları ise bugünü bile taşıyamıyor.
Ve en rahatsız edici olan şu:
Bu durum artık kimseyi yeterince şaşırtmıyor.
Oysa şaşırmayı bıraktığımız her gerçek, zamanla kabul ettiğimiz bir düzene dönüşür.
Ve biz, çocukların çalışmasını olağan kabul etmeye başladıysak, mesele artık sadece ekonomi değildir.
Mesele, nasıl bir toplum olduğumuzdur.
SAYILAR KONUŞTUĞUNDA SESSİZLİK BOZULUR
Bir ülkenin gerçekliği en net nerede ortaya çıkar biliyor musunuz?
Kutlamalarda değil, istatistiklerde.
Çünkü istatistikler süslenmez. Eğilip bükülmez. Ve en önemlisi, rahatsız edici olduklarında bile ortadan kaybolmaz.
Türkiye’de çocuklara dair tabloyu anlamak için tek yapmanız gereken bu sayılara bakmak:
Bu ülkede 1 milyona yakın çocuk işçi var.
Resmi veriler yaklaşık 720 bin dese de herkes biliyor ki kayıt dışı ile bu sayı 1,5 milyona kadar çıkıyor.
Bu ne demek?
Bu, yüz binlerce değil, milyonlarca çocuğun çocukluk yerine çalıştığı anlamına gelir.
Ve bu çocuklar:
- Tarımda (%30)
- Sanayide (%25)
- Hizmet sektöründe (%45)
çalışıyor.
Yani en güvencesiz, en ağır ve en görünmeyen işlerde.
Ama mesele sadece çalışmak değil.
Son 10 yılda 700’den fazla çocuk işçi iş cinayetlerinde hayatını kaybetti.
Her yıl ortalama 60 ila 80 çocuk.
Bu şu demek:
Bu ülkede her hafta bir çocuk çalışırken ölüyor.
Bu cümleyi yavaş okuyun.
Çünkü bu bir metafor değil. Bu bir gerçek.
Üstelik bu ölümler:
- Düşme
- Ezilme
- Elektrik çarpması
- Trafik kazası
gibi önlenebilir nedenlerle oluyor.
Yani burada kader yok.
İhmal var.
Sistem var.
Eğitime bakalım.
Türkiye’de 500 bin ila 700 bin çocuk eğitim dışında.
Özellikle lise çağında kopuş ciddi.
Ve daha çarpıcı olan şu:
Okulu bırakan çocukların büyük kısmı çalışmaya başlıyor.
Yani sistem şu seçeneği sunuyor:
“Okuyamıyorsan çalış.”
Ama gerçek şu:
Çocuklar çalıştığı için okuyamıyor.
Şimdi en ağır tabloya gelelim.
Türkiye’de yaklaşık 7 milyon çocuk yoksulluk içinde yaşıyor.
Bunların 1,5 – 2 milyonu derin yoksullukta, yani açlık riskiyle karşı karşıya.
Bu şu anlama geliyor:
Bu ülkede milyonlarca çocuk için mesele şu değil:
“Hangi okula gideceğim?”
Mesele şu:
“Bugün yemek var mı?”
Şimdi bu dört veriyi yan yana koyun:
- 1 milyondan fazla çalışan çocuk
- Her yıl 60–80 ölen çocuk
- 500 bin+ eğitim dışı çocuk
- 7 milyon yoksul çocuk
Bunlar ayrı başlıklar değil.
Bunlar aynı düzenin farklı sonuçları.
Ve en tehlikeli olan şu:
Bu sayılar artık kimseyi şok etmiyor.
Kimse “Bu nasıl olur?” diye sormuyor.
En fazla “üzücü” deniyor ve hayat devam ediyor.
Oysa burada durup başka bir şey söylemek gerekiyor:
Bu tablo bir arıza değil.
Bu tablo, işleyen bir sistemin çıktısıdır.
HESAP GÜNÜ: BU SAYILAR KİMİN ESERİ?
Artık ortada bir tartışma değil, bir tablo var.
Ve o tabloyu kimse inkâr edemiyor.
- 1 milyondan fazla çalışan çocuk
- Her yıl 60–80 ölen çocuk
- Yüz binlerce eğitim dışı çocuk
- Milyonlarca yoksul ve aç çocuk
Şimdi asıl soruya gelelim:
Bu sayılar kimin eseri?
Bu noktada en kolay kaçış yolu hazır: “Yoksulluk.”
Ama bu cevap, gerçeği açıklamak yerine örtüyor.
Çünkü yoksulluk tek başına çocuk işçiliği üretmez.
Yoksullukla mücadele edilmediğinde, denetim yapılmadığında, eğitim erişilebilir olmadığında ve çocuk emeği görmezden gelindiğinde ortaya çıkar.
Yani bu bir sonuç değil sadece.
Bu, bir tercihtir.
Daha açık konuşalım:
Bu ülkede çocuklar çalışıyorsa, bu denetlenmediği içindir.
Çocuklar ölüyorsa, bu önlenmediği içindir.
Çocuklar okula gidemiyorsa, bu sağlanmadığı içindir.
Çocuklar açsa, bu paylaşılmadığı içindir.
Hiçbirisi “doğal” değil.
Hiçbiri “kaçınılmaz” değil.
Hepsi yönetilebilir, önlenebilir ve değiştirilebilir şeyler.
Ama değişmiyor.
Çünkü bu düzen, bu haliyle işlemeye devam ediyor.
Gebze’de bir fabrikada hayatını kaybeden çocuk…
O çocuk, bu sayılardan sadece biri değil.
O, bu sistemin en görünür hale gelmiş sonucuydu.
Ve o sonuç bize şunu söylüyor:
Bu ülkede çocukların hayatı, yeterince korunmuyor.
Şimdi daha sert bir soruya geçelim:
Bu ülkede çocukların ölümü gerçekten bir skandal mı, yoksa artık tolere edilen bir maliyet mi?
Çünkü eğer her yıl onlarca çocuk aynı nedenlerle ölüyorsa ve bu değişmiyorsa, burada bir “kaza” değil, bir kabulleniş vardır.
Ve bu kabulleniş sadece yukarıda değil.
Toplumda da var.
“Çalışsın ne olacak” cümlesinde var.
“Biz de çalıştık” söyleminde var.
“En azından kötü yola düşmüyor” bahanesinde var.
Bu cümleler, sorunu çözmez.
Sorunu normalleştirir.
23 Nisan’a dönelim.
Çocuklara koltuk verdiğimiz o sembolik anlara.
O koltuklara oturan çocuk ile o gün işe giden çocuk aynı ülkenin vatandaşı. Ama aynı hayatın değil.
Birine “gelecek sensin” diyoruz.
Diğerine hiçbir şey demiyoruz.
Belki de en büyük sorun bu:
Sessizlik.
Çünkü bu ülkede bazı çocuklar için 23 Nisan gerçekten yok.
Ne kürsü var, ne bayram, ne gelecek.
Sadece çalışma, yorgunluk ve risk var.
Şimdi son soruyu soralım:
Eğer bu ülke çocuklara emanetse, neden çocuklar korunmuyor?
Bu soruya net bir cevap veremiyorsak, o zaman ortada bir emanet değil, bir söylem vardır.
Ve söylemler hayat kurtarmaz.
Bu yüzden mesele artık kutlama değil.
Mesele yüzleşme.
Çünkü bir ülkede çocuklar çalışıyorsa,
çocuklar okuyamıyorsa,
çocuklar açsa,
çocuklar ölüyorsa—
orada bayram eksiktir.
Ve eksik olan şey, sadece bir gün değil;
bir gelecek.
BU DÜZEN DEĞİŞİR Mİ, NASIL DEĞİŞİR?
Sorunu tarif etmek zor değil. Zor olan, çözümü gerçekten istemek.
Çünkü çocuk işçiliği, eğitimden kopuş ve çocuk yoksulluğu; tek bir kurumun değil, bir bütün olarak sistemin ürünüdür. Dolayısıyla çözüm de parçalı değil, bütüncül olmak zorunda.
Önce en temel ilkeyi net koyalım:
Çocuk çalışmaz. Nokta.
İstisnası, mazereti, “en azından”ı yok.
Bu cümle yasada yazmakla değil, sahada uygulanmakla anlam kazanır.
Peki nasıl?
1) DENETİMİN GERÇEKLEŞMESİ, GÖSTERİLMESİ DEĞİL
Bugün sorun denetim eksikliği değil; denetimin etkisizliği.
Aynı işyerleri, aynı ihlallerle yıllarca faaliyet gösterebiliyorsa, orada denetim kağıt üstündedir.
- Yüksek riskli sektörlerde habersiz ve düzenli denetim zorunlu olmalı
- Çocuk işçi çalıştıran işletmelere faaliyet durdurma uygulanmalı
- Cezalar para cezası olmaktan çıkıp iş yapma ehliyetini etkileyen yaptırımlara dönüşmeli
Çünkü ucuz ceza, ucuz ihlal üretir.
2) EĞİTİMDE KOPUŞA KARŞI ZORLAYICI POLİTİKA
“Okula gitmeyen çocuk” diye bir kategori olmamalı.
- Devamsızlık belli bir eşiği geçtiğinde otomatik sosyal inceleme
- Mesleki eğitim adı altında çocukların fiili işçiliğe itilmesi engellenmeli
- Okul terk riski olan çocuklara birebir takip sistemi kurulmalı
Eğitim bir tercih değil, zorunlu ve izlenen bir süreç olmalı.
3) AİLE YOKSULLUĞUNA DOĞRUDAN MÜDAHALE
Çocuk işçiliği çoğu zaman aile yoksulluğunun sonucudur.
O zaman çözüm de doğrudan buraya müdahale etmeli.
- Çocuğu okula devam eden aileye şartlı nakit destek
- Okullarda ücretsiz ve nitelikli beslenme programı
- Derin yoksulluktaki hanelere hedefli sosyal yardım
Çocuk çalışıyorsa, bu çoğu zaman gelir açığıdır.
O açığı çocukla kapatmaya izin vermemek gerekir.
4) İŞVEREN SORUMLULUĞUNUN GERÇEKLEŞMESİ
Bugün birçok işveren için çocuk işçi çalıştırmak düşük risk, yüksek kazançtır. Bu denge tersine çevrilmeden çözüm olmaz.
- Tedarik zincirine kadar inen sorumluluk sistemi kurulmalı
- Alt taşeron dahil herkes hukuken sorumlu olmalı
- Çocuk işçi tespitinde geri dönüşsüz yaptırımlar uygulanmalı
Çünkü sorumluluk zinciri kırık olduğu sürece, ihlal yayılır.
5) TOPLUMSAL KABULLENİŞİN KIRILMASI
Belki de en zor ama en kritik başlık bu.
“Çalışsın ne olacak” diyen bir toplumda, hiçbir yasa tek başına yeterli olmaz.
- Çocuk işçiliğini normalleştiren söylemlerle açık mücadele edilmeli
- Medya ve eğitim sistemi bu konuda net ve tutarlı dil kullanmalı
- Çocuk emeği bir “mağduriyet” değil, hak ihlali olarak anlatılmalı
Çünkü bir sorun normalleştiği anda, çözümü zorlaşır.
Şimdi tekrar başa dönelim.
23 Nisan.
Çocuklara koltuk verdiğimiz, geleceği sembolik olarak devrettiğimiz gün.
Eğer bu ülke gerçekten çocuklara emanet olacaksa, bu emanetin ilk şartı şudur:
O çocukların hayatta kalması, okula gitmesi ve çocuk kalabilmesi.
Bunun dışındaki her şey, süslü bir söylemdir.
Ve artık şu soruyu ertelemek mümkün değil:
Bu ülkede çocuklar korunacak mı, yoksa korunuyormuş gibi mi yapılacak?
Çünkü ikisi aynı şey değil.
Ve çocuklar, bu farkın bedelini ödeyecek kadar ucuz değil.