Edward Sapir’e göre “dil; duyguların, düşüncelerin ve isteklerin, serbestçe oluşturulmuş semboller sistemi aracılığıyla aktarılmasını sağlayan, içgüdüsel olmayan ve insana özgü bir yöntemdir.” Bu tanım, dili yalnızca bir iletişim aracı olarak değil, insanın dünyayla ve diğer insanlarla kurduğu ilişkinin temel unsuru olarak ele almayı gerektirir. İnsan için dil, yaşamsal bir bağ kurma biçimidir; insanın insanla ilişkisini mümkün kılan ilk köprüdür.
Sözcüklerin kökeni ve tarihsel serüveni üzerine düşünmek, dilin insan zihniyle olan derin ilişkisini görünür kılar. Dil, seslerden ve hislerden örülmüş canlı bir yapı gibidir; zamanla değişir, dönüşür, başka dillerden ve toplumsal koşullardan etkilenir. Bazı sözcükler yeni anlamlar kazanırken, bazıları ise tarihsel süreç içinde kullanım dışı kalır.
Modern dilbilimin temelleri, 19. yüzyılda Ferdinand de Saussure ve çağdaşlarının çalışmalarıyla atılmıştır. Saussure’e göre dil, bir kavram ile o kavramın zihindeki ses imgesi arasındaki ilişki üzerine kuruludur. Bu bakış açısı, insanlar arasında anlamın oluşabilmesi için ortak bir dilsel zeminin gerekliliğini ortaya koyar. Ancak insan ilişkileri yalnızca dilsel ortaklıkla sınırlı değildir. Dilin yetersiz kaldığı yerde, duygudaşlık ve karşılıklı anlayış devreye girer. Başkasının acısını hissedebilmek, insan olmanın en temel yetilerinden biridir.
Bu noktada “insan” kavramının kendisi dikkat çekicidir. Arapçada üns, ünsiyet, yakınlık ve bağ kurma köklerinden türeyen “insan” sözcüğü, insanı esasen ilişki kuran bir varlık olarak tanımlar. Bu etimolojik yaklaşım, insanın hem bireysel varlığını hem de toplumsal anlamını, diğer insanlarla kurduğu bağ üzerinden inşa ettiğini gösterir.
Ne var ki bu derin kavramsal çerçeve ile Orta Doğu’nun güncel toplumsal gerçekliği arasında belirgin bir kopukluk gözlemlenmektedir. Dil, din, mezhep ve etnik farklılıklar üzerinden şekillenen ayrışmalar, insanı insanla yakınlaştırmak yerine çoğu zaman uzaklaştıran bir işlev görmektedir. Çok dilli ve çok kültürlü yapısıyla Orta Doğu, aslında güçlü bir karşılaşma ve birlikte yaşama potansiyeline sahipken, bu potansiyel tarihsel ve siyasal müdahalelerle zayıflatılmıştır.
Edward Said’in Oryantalizm çalışmasında vurguladığı üzere, Orta Doğu uzun yıllar boyunca dışarıdan bakan indirgemeci ve homojenleştirici bir bakışla tanımlanmıştır. Bu bakış açısı, bölgeyi çatışma, şiddet ve irrasyonellik üzerinden okurken; Orta Doğu halklarının tarihsel, kültürel ve insani çeşitliliğini büyük ölçüde görünmez kılmıştır. Said’e göre bu söylem yalnızca akademik bir problem değil, aynı zamanda siyasal sonuçlar üreten bir bilgi biçimidir.
Benzer şekilde Şerif Mardin, Orta Doğu toplumlarını anlamak için yüzeysel genellemeler yerine, yerel dinamiklere ve tarihsel bağlamlara dikkat edilmesi gerektiğini vurgular. Mardin’in merkez–çevre yaklaşımı, toplumsal kopuşların yalnızca kültürel farklılıklardan değil, uzun vadeli siyasal ve yönetsel yapıların ürettiği eşitsizliklerden beslendiğini gösterir. Bu çerçevede Orta Doğu’daki çatışmalar, “doğuya özgü” bir kader olarak değil; belirli tarihsel süreçlerin ve güç ilişkilerinin sonucu olarak ele alınmalıdır.
Orta Doğu’da yıllardır süren şiddet ortamı, farklı kimliklere sahip topluluklar arasındaki insani bağları zayıflatmakta; başkasının acısını duyabilme yetisini giderek aşındırmaktadır. Oysa ortak bir dilin yokluğu, ortak bir insani duygunun kurulmasına engel değildir. Asıl sorun, bu duygudaşlığı besleyecek toplumsal ve siyasal zeminin bilinçli biçimde tahrip edilmesidir.
Sonuç olarak Orta Doğu, yalnızca çatışmalarla anılan bir coğrafya değil; tarihsel olarak birlikte yaşam kültürünün, çok dilliliğin ve çok inançlı toplumsal yapının iç içe geçtiği bir alandır. İnsan, dil aracılığıyla konuşur; fakat insanlığını, başkasıyla kurduğu bağ ve yakınlık üzerinden sürdürür. Bu bağ yeniden hatırlandığında, Orta Doğu’nun hikâyesi de tek boyutlu bir çatışma anlatısının ötesine geçecektir.