Takvimler yine bayramı gösteriyor.
Ekranlar her zamanki gibi kusursuz: siyasilerden “birlik ve beraberlik” mesajları, reklamlarda gülümseyen aileler, özenle kurulmuş sofralar… Her şey olması gerektiği gibi. Her şey olması istendiği gibi.
Ama bu görüntü, gerçeğin kendisi değil; gerçeğin yerine konmuş bir simülasyon.
Çünkü bu ülkede bayram artık sokakta değil, ekranda yaşanıyor.
Gerçek hayatta ise bayram sabahı tek bir refleksle başlıyor:
“Yatmış mı?”
Bu soru basit değildir. Bu soru, Türkiye’nin son yıllarda içine girdiği ekonomik ve siyasal düzenin en saf ifadesidir.
Bayram, bir toplumun kendini eşitlediği nadir anlardır. Normalde sınıflar arasındaki mesafe silikleşir, gündelik hayatın eşitsizlikleri kısa süreliğine askıya alınır. İnsan, en azından bir günlüğüne, kendini insan gibi hisseder.
Ama bugün Türkiye’de bayram tersine işliyor.
Eşitlemiyor.
Açığa çıkarıyor.
Bayram artık bir dayanışma ritüeli değil;
sınıfsal yarılmanın sahnesi.
Kim tatilde?
Kim borç kapatıyor?
Kim çocuklarına harçlık veriyor?
Kim bankamatik ekranına bakıyor?
Bu soruların cevapları, bir ülkenin gerçek fotoğrafıdır.
Bugün hâlâ “emekli ikramiyesi” tartışılıyor.
Ne kadar olacak? Artacak mı? Kaynak var mı?
Bu tartışma, gerçeğin etrafında dolaşan bir gölge oyunudur.
Çünkü mesele şu değildir:
İkramiye kaç lira?
Mesele şudur:
Neden milyonlarca insan, en temel kültürel ritüelini bile devletten gelecek küçük bir ödemeye bağımlı hale gelmiş durumda?
Bu bir sosyal yardım meselesi değil.
Bu, doğrudan bir rejim tasarımıdır.
2018’de verilen 1000 TL’lik bayram ikramiyesi, gerçekten bir şey ifade ediyordu. Çünkü o para hayatla bağ kurabiliyordu. Bir kurbanlık alınabiliyordu. Bir bayram kurulabiliyordu.
Bugün ise rakamlar büyüdü.
Ama hayat küçüldü.
Bu, Türkiye ekonomisinin en çıplak gerçeğidir.
Nominal artışlar, gerçek yoksullaşmayı gizleyen birer sayısal yanılsamaya dönüştü. Maaşlar yükseliyor gibi görünüyor ama alım gücü eriyor. İnsanlar daha çok kazanıyor gibi hissediyor ama daha az yaşıyor.
Bu bir çelişki değil.
Bu, bir sistem.
Türkiye’de artık klasik yoksulluk yok.
Daha sofistike, daha derin bir şey var:
Yönetilen yoksulluk.
Bu düzenin mantığı basittir:
İnsanları tamamen aç bırakmazsın.
Ama asla rahatlatmazsın.
Ne isyan edecek kadar yoksul,
Ne bağımsız olacak kadar güçlü.
Sürekli bir eşikte tutarsın.
Bu bir kriz değil.
Bu, istikrarlı bir yoksulluk mimarisi.
Bugün ekonomik düzenin temel işlevi üretim değil, davranış yönetimidir.
- Sürekli artan ama yetmeyen maaşlar
- Bitmeyen borç döngüsü
- Periyodik küçük ödemeler (ikramiye, destek, af)
Bu yapı insanı sürekli sistemle bağlı tutar.
Kopamazsın.
Plan yapamazsın.
Özgürleşemezsin.
Sadece beklersin.
Ve bekleyen insan, en güvenli insandır.
“Kaynak yok” deniyor.
Bu artık ekonomik bir cümle değil; ideolojik bir tercihtir.
Çünkü kaynak meselesi hiçbir zaman gerçekten “yokluk” meselesi değildir.
Kaynak, her zaman kime ayrıldığıyla ilgilidir.
Bir ülkede:
- Büyük projelere para bulunuyorsa
- Sermaye korunuyorsa
- İhaleler büyüyorsa
ama emekliye gelince “yok” deniyorsa, orada sorun ekonomi değil, önceliktir.
Daha açık söyleyelim:
Bu ülkede yoksulluk bir arıza değil.
Bir yönetim biçimi.
Çünkü yoksulluk:
- Bağımlılık üretir
- Risk alma kapasitesini yok eder
- Gelecek fikrini siler
Ve en önemlisi:
İnsanı bugüne hapseder.
Gelecek kuramayan insan, sistem için idealdir.
Bugün Türkiye’de orta sınıf fiilen çözülmüştür.
Eskiden orta sınıf:
- Birikim yapabilirdi
- Tatil planlayabilirdi
- Gelecek kurabilirdi
Bugün ise:
- Borç çeviriyor
- Geçinmeye çalışıyor
- Sürekli geri düşüyor
Bu sadece ekonomik bir gerileme değil.
Bu, bir toplumun omurgasının kırılmasıdır.
Bayram, bu kırılmanın en görünür olduğu andır.
Çünkü bayram normalde “fazlanın paylaşıldığı” bir zamandır.
Ama artık fazla yok.
Sadece eksik var.
Bir tarafta:
- Tatil beldelerinde dolan oteller
- Sosyal medyada sergilenen hayatlar
- Tüketim üzerinden kurulan kimlikler
Diğer tarafta:
- Emekli maaşıyla ay sonunu getiremeyenler
- Çocuğuna harçlık veremeyenler
- Bayramı “masraf” olarak görenler
Bu iki kesim artık aynı ülkenin içinde yaşamıyor.
Aynı gerçekliği paylaşmıyor.
En tehlikeli nokta ise şu:
Bu durumun normalleşmiş olması.
İnsanlar artık şunu söylemiyor:
“Bu kabul edilemez.”
Onun yerine şunu söylüyor:
“Yapacak bir şey yok.”
İşte bir toplumun kırıldığı an tam olarak burasıdır.
“Bayram gelmiş neyime” cümlesi bir sitem değildir.
Bu bir teşhistir.
Bu cümle şunu söyler:
“Ben bu düzenin içinde bayram yaşayabilecek bir hayat kuramıyorum.”
Bugün hâlâ yanlış sorular soruluyor:
İkramiye artacak mı?
Maaş yükselecek mi?
Hayır.
Doğru soru şu:
Neden bu ülkede insanlar, kendi emeğiyle onurlu ve istikrarlı bir hayat kuramaz hale geldi?
Çünkü mesele ekonomi değil.
Mesele şu:
Üreten değil,
bağımlı yaşayan bir toplum modelinin inşa edilmesi.
Bir zamanlar bir ikramiye ile bir kurbanlık alınabiliyordu.
Bugün aynı para birkaç poşet ediyor.
Ama asıl kayıp bu değil.
Asıl kayıp şu:
İnsanlar artık bu farkın nedenini sormuyor.
Ve bir toplum, “neden” sorusunu kaybettiği gün,
sadece yoksullaşmaz.
Yönetilebilir hale gelir.
İşte bu yüzden mesele bayram değil.
Mesele şu:
Bir ülkede bayram neden artık sevinç değil,
bir ekonomik stres testi?
Ve belki de asıl soru şu:
Rakamlar büyürken,
insanın hayatı neden küçülür?
Çünkü burada büyüyen şey ekonomi değil.
Yoksulluğun kendisidir.