Hayatta çoğu zaman sonuçlara kızıyoruz. Ama dönüp nedenlere bakmıyoruz. Oysa nedensellik yasası çok basit bir gerçeği hatırlatır. Hiçbir sonuç boşlukta doğmaz.
Bir ameliyatta komplikasyon geliştiğinde tek bir suçlu aramayız. Birden fazla neden birlikte sonucu üretir. Toplum da böyledir. Siyaset de. Ekonomi de. Büyük krizler bir anda ortaya çıkmaz. Küçük tavizlerin, görmezden gelinen ihlallerin, ertelenen hesaplaşmaların birikimiyle oluşur.
Siyaset bu kuralın dışında değildir. Nedensellik siyasette de işler.
Bir partide etik sınırlar esnetiliyorsa, küçük kayırmalar “idare edilir” denilerek geçiştiriliyorsa, şeffaflık erteleniyorsa, bunun bir sonucu olur. O sonuç bazen güven kaybı, bazen yolsuzluk iddiası, bazen de kurumsal çürüme olarak karşımıza çıkar.
Sonuç dediğimiz şey, korunmuş hataların toplamıdır.
Bu yüzden arınma bir duygu meselesi değil, nedensellik meselesidir. Sonuçla kavga etmek değil, nedeni değiştirmektir.
Arınma, bir iddia ortaya çıktığında hemen savunmaya geçmemektir.
İddianın doğru olup olmadığını araştırmaktır.
Konuyu kapatmamaktır.
Gizlememektir.
“Nasıl olsa unutulur” diye beklememektir.
Arınma, yanlış varsa kabul etmektir.
Yanlış yapan kim olursa olsun gereğini yapmaktır.
Kendi insanını korumak için gerçeği eğip bükmemektir.
Çünkü korunmuş her yanlış, gelecekte daha büyük bir sonucun tohumudur.
Eğer nedeni temizlemezsen sonuç tekrar eder.
Sistemi değiştirmezsen kriz geri gelir.
Kültürü dönüştürmezsen hata kalıcı hale gelir.
Bu yüzden arınma bir tercih değildir. Zorunluluktur.
Çünkü nedensellik yasası boş iddia kabul etmez. Ne ektiysen onu biçersin.
Temiz siyaset istiyorsak temiz davranış üretmek zorundayız.
Güven istiyorsak şeffaflık üretmek zorundayız.
Liyakat istiyorsak kayırmayı bırakmak zorundayız.
Sonuçlardan şikayet etmek kolaydır.
Nedenleri değiştirmek zordur.
Ama değişim başka türlü olmaz.