Sevgili Okuyucular…<\/p>\n
Okullar\u0131m\u0131zda son y\u0131llarda yayg\u0131nla\u015fan olumsuzluklardan birisi de akran zorbal\u0131\u011f\u0131d\u0131r. Arka plan\u0131nda sald\u0131rganl\u0131k ve \u015fiddet e\u011filiminin bulundu\u011fu bu hastal\u0131k \u00e7ocuklar\u0131m\u0131z\u0131n ruhsal geli\u015fimlerine \u00e7ok b\u00fcy\u00fck zararlar vermektedir. \u00dclkede ya\u015fanan \u00f6tekile\u015ftirici ve \u015fiddet i\u00e7eren siyasi tart\u0131\u015fmalar, evlerde ya\u015fanan huzursuzluklar, ge\u00e7im s\u0131k\u0131nt\u0131lar\u0131n\u0131n yaratt\u0131\u011f\u0131 bask\u0131 \u00f6\u011frencilerde zorbal\u0131k davran\u0131\u015f\u0131n tetiklemektedir.<\/p>\n
Zorbal\u0131k Kavram\u0131<\/strong><\/p>\n Zorbal\u0131\u011f\u0131n \u00e7ok say\u0131da tan\u0131m\u0131 yap\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. \u0130ncitmeye veya rahats\u0131z etmeye y\u00f6nelik, zaman i\u00e7inde yineleyen ve daha g\u00fc\u00e7l\u00fc biriyle g\u00fc\u00e7s\u00fcz biri aras\u0131nda g\u00f6r\u00fclen bir g\u00fc\u00e7 dengesizli\u011fi i\u00e7erisinde geli\u015fen bir davran\u0131\u015f \u015feklinde tan\u0131mlanabilir. Ad takma, hor g\u00f6rme, s\u00f6zel olarak tehdit etme, dalga ge\u00e7me, vurma, d\u0131\u015flama, hakaret etme, ba\u015fkalar\u0131n\u0131n yan\u0131nda k\u00fc\u00e7\u00fck d\u00fc\u015f\u00fcrme, e\u015fyalar\u0131na kas\u0131tl\u0131 olarak zarar verme, korkutarak paras\u0131n\u0131 ve e\u015fyalar\u0131n\u0131 alma olaylar\u0131 zorbal\u0131k davran\u0131\u015flar\u0131ndan baz\u0131lar\u0131d\u0131r (Pi\u015fkin, 2002).<\/p>\n Roland (1989) zorbal\u0131\u011f\u0131, uzun s\u00fcreli ve sistemli olarak, olaylar esnas\u0131nda kendini savunamayan bir bireye kar\u015f\u0131, ba\u015fka bir birey veya bireylerce fiziksel veya psikolojik \u015fiddet uygulanmas\u0131 olarak tan\u0131mlamaktad\u0131r.<\/p>\n Zorbal\u0131k, bilin\u00e7li olarak ba\u015fkalar\u0131na s\u00f6zel sald\u0131r\u0131, fiziksel taciz ya da daha ince bir bask\u0131 y\u00f6ntemi olan manip\u00fclasyon yaparak zarar verme davran\u0131\u015f\u0131 diye adland\u0131r\u0131lmaktad\u0131r (www.wikipedia<\/a>.org).<\/p>\n Zorbal\u0131k, her ortamda, insanlar\u0131; ya\u015f\u0131na, cinsiyetine, etnik k\u00f6kenine, sosyoekonomik durumuna veya dini inanc\u0131na ba\u011fl\u0131 olmaks\u0131z\u0131n, bir ya da birden \u00e7ok zamanda etkileyebilen ve yery\u00fcz\u00fcn\u00fcn her yerinde yayg\u0131n olarak g\u00f6r\u00fclebilen a\u011f\u0131r bir sorundur. T\u00fcm d\u00fcnyal\u0131lar\u0131 ilgilendiren zorbal\u0131\u011f\u0131n okullarda yayg\u0131nla\u015fmas\u0131 son y\u0131llarda \u00e7ocuklar\u0131n ve gen\u00e7lerin bedensel ve psiko-sosyal sa\u011fl\u0131klar\u0131n\u0131 tehdit etmektedir.<\/p>\n Due ve di\u011ferleri\u2019ne (2005) g\u00f6re okulda ya\u015fanan zorbal\u0131\u011f\u0131n \u00f6\u011frenciler a\u00e7\u0131s\u0131ndan ciddi bir travma sebebi oldu\u011funu, etkilerinin okul d\u00f6nemiyle s\u0131n\u0131rl\u0131 kalmay\u0131p \u00f6m\u00fcr boyu s\u00fcrd\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc ayn\u0131 zamanda toplum sa\u011fl\u0131\u011f\u0131n\u0131 da ciddi anlamda olumsuz olarak etkiledi\u011fini kabul etmek gerekmektedir (www.bullyingcourse.com).<\/p>\n Besag\u2019a (1995) g\u00f6re zorbal\u0131k, g\u00fc\u00e7l\u00fc olan bir birey veya bireylerin kendi kazan\u00e7lar\u0131 ya da keyifleri i\u00e7in kar\u015f\u0131 koyacak g\u00fcc\u00fc olmayanlara s\u0131k\u0131nt\u0131 vermek niyetiyle fiziksel veya psikolojik, sosyal veya s\u00f6zel olarak tekrarlanan sald\u0131r\u0131d\u0131r (akt: \u00c7ay\u0131rda\u011f, 2006).<\/p>\n Olweus\u2019a (1993) g\u00f6re zorbal\u0131k, bir bireyin ba\u015fka bir birey veya grup taraf\u0131ndan uzun s\u00fcreli ve s\u00fcrekli olarak olumsuz hareketlere maruz kalmas\u0131d\u0131r. Harris & Petrie\u2019ye (2003) g\u00f6re, daha g\u00fc\u00e7l\u00fc olan tek bir \u00f6\u011frencinin veya bir grup \u00f6\u011frencinin kas\u0131tl\u0131 olarak \u00e7evreye zarar verici sald\u0131rgan davran\u0131\u015flar\u0131n\u0131 daha g\u00fc\u00e7s\u00fcz bir di\u011fer \u00f6\u011frenci veya \u00f6\u011frenci grubuna ortada k\u0131\u015fk\u0131rt\u0131c\u0131 bir sebep olmaks\u0131z\u0131n uygulamas\u0131 zorbal\u0131kt\u0131r (akt: \u0130rfaner, 2009).<\/p>\n Ye\u015fildal\u2019a (2005) g\u00f6re ise zorbal\u0131k, bir ba\u015fka bireye kar\u015f\u0131 k\u00f6t\u00fc niyetli olarak yap\u0131lan, d\u00fc\u015fmanl\u0131k i\u00e7eren, kin g\u00fcden, k\u00fc\u00e7\u00fck d\u00fc\u015f\u00fcr\u00fcc\u00fc, gaddarca, s\u00fcrekli veya tekrarlayan y\u0131k\u0131c\u0131 davran\u0131\u015flard\u0131r.<\/p>\n Herris Petrie (2003) zorbal\u0131\u011f\u0131n iki \u015fekilde kendini g\u00f6sterdi\u011fini ifade etmektedir:<\/p>\n a. Do\u011frudan Zorbal\u0131k:<\/em> Alay etmek, sata\u015fmak, lakap takmak, haks\u0131zca ele\u015ftirmek, tehdit etmek, terbiyesiz i\u015faretler ve tehditk\u00e2r bak\u0131\u015flarla rahats\u0131z etmek, vurmak, silah kullanmak veya kullanmakla tehdit etmek, ba\u015fkas\u0131na ait olan mal\u0131 \u00e7almak veya saklamak gibi davran\u0131\u015flar\u0131 kapsar.<\/p>\n b. Dolayl\u0131 Zorbal\u0131k<\/em>: Ba\u015fkalar\u0131n\u0131 bireyle alay etmesi veya da bireye sata\u015fmas\u0131, bireye a\u015fa\u011f\u0131lay\u0131c\u0131 isimler takmas\u0131, ki\u015fiyi haks\u0131zca ele\u015ftirmesi ve fiziksel olarak zarar vermesi konusunda etkileme, ba\u015fkalar\u0131 hakk\u0131nda dedikodular \u00e7\u0131karma, birey veya bireyleri isteyerek g\u00f6rmezden gelmek, isimsiz telefon aramalar\u0131, di\u011ferlerini isteyerek grup d\u0131\u015f\u0131 b\u0131rakmak gibi davran\u0131\u015flar\u0131 kapsar.<\/p>\n Sald\u0131rganl\u0131\u011f\u0131n farkl\u0131 bir formu olarak g\u00f6r\u00fclen zorbal\u0131k, insan ili\u015fkileri a\u00e7\u0131s\u0131ndan olduk\u00e7a sorunlu bir durumdur. Bu nedenle zorbal\u0131\u011f\u0131n daha iyi anla\u015f\u0131lmas\u0131 i\u00e7in temelinde yatan sald\u0131rganl\u0131k e\u011filiminin iyi irdelenmesi gerekmektedir.<\/p>\n Sald\u0131rganl\u0131k Kavram\u0131<\/strong><\/p>\n Sald\u0131rganl\u0131k, daha \u00e7ok kas\u0131tl\u0131 olarak canl\u0131ya ac\u0131 ve zarar vermeye y\u00f6nelen bir davran\u0131\u015f formu \u015feklinde ortaya \u00e7\u0131kmakta ve \u015fiddet bi\u00e7imlerinden biri olarak g\u00f6r\u00fclmektedir (Aronson ve di\u011f., 2012). Engellenme, tehdit edilme ve sald\u0131r\u0131ya u\u011frama gibi durumlarda olu\u015fan \u00f6fke sald\u0131rganl\u0131\u011fa d\u00f6n\u00fc\u015febilir. \u00d6fkenin yol a\u00e7abilece\u011fi sald\u0131rganl\u0131k \u015fiddetle sonu\u00e7lanabilen duygusal durum \u015feklinde tan\u0131mlanabilir. \u00d6fkenin \u015fiddetinde ve sonu\u00e7lar\u0131nda bireyin i\u00e7inde ya\u015fad\u0131\u011f\u0131 k\u00fclt\u00fcr, ge\u00e7mi\u015f ya\u015fant\u0131lar\u0131 ve e\u011fitim d\u00fczeyi gibi fark\u0131 etmenler belirleyici olmaktad\u0131r (Yener, 2023).<\/p>\n Sald\u0131rganl\u0131k tan\u0131mlar\u0131nda a\u00e7\u0131k\u00e7a ortaya kondu\u011fu gibi, incitme veya zarar verme fiziksel veya psikolojik olabilir. Bu noktada \u015fiddeti ile sald\u0131rganl\u0131\u011f\u0131 birbirinden iyi ay\u0131rmak gereklidir. \u015eiddet, kas\u0131tl\u0131 olarak yap\u0131lan ciddi fiziksel incitme t\u00fcr\u00fc eylemlerdir (Feldman, 1998). O halde \u015fiddet, sadece fizikseldir. Sald\u0131rganl\u0131k ise hem aktif, fiziksel bir \u015fiddet olabilirken pasif, s\u00f6zel veya ba\u015fka bir \u015fekilde de ortaya \u00e7\u0131kabilir. \u00d6rne\u011fin, s\u0131n\u0131f i\u00e7indeki tart\u0131\u015fmalarda \u00f6\u011frencilerden birini s\u00fcrekli \u00f6nemsememe tavr\u0131 g\u00f6steren \u00f6\u011fretmenin davran\u0131\u015f\u0131 pasif sald\u0131rganl\u0131kt\u0131r. Pasif sald\u0131rganl\u0131k, hi\u00e7bir etkinlik yap\u0131lmamas\u0131na kar\u015f\u0131n, kar\u015f\u0131dakine zarar vermeyi ama\u00e7layan eylemsizlik olarak tan\u0131mlanmaktad\u0131r (Bilgin, 2000).<\/p>\n Sald\u0131rganl\u0131k gibi davran\u0131\u015f sorunlar\u0131n\u0131n erken ya\u015flarda belirlenmesi, ki\u015filerin uyum sorunlar\u0131n\u0131 anlama ve sosyalle\u015fme s\u00fcreci a\u00e7\u0131s\u0131ndan da \u00e7ok \u00f6nemlidir. Ki\u015filerde \u015fiddet e\u011filimi ile sald\u0131rgan davran\u0131\u015flar\u0131n g\u00f6r\u00fclmesinin alt\u0131nda bir\u00e7ok etken bulunmaktad\u0131r. Sald\u0131rganl\u0131\u011fa sebep olan etkenlerin bas\u0131nda aile i\u00e7i ili\u015fkiler ve ailede ge\u00e7en zorlay\u0131c\u0131 \u00e7ocukluk ya\u015fant\u0131lar\u0131 gelmektedir. (Akt. Ye\u011fen, 2008).<\/p>\n Otoriter, tutars\u0131z, kontrol yetersizli\u011fi ve olumsuz tav\u0131rlar i\u00e7eren anne-baba tutumlar\u0131 \u00e7ocuklarda sald\u0131rganl\u0131\u011fa, su\u00e7 islemeye ve anti-sosyal davran\u0131\u015flara e\u011filimi art\u0131rmaktad\u0131r (Akt. Ye\u011fen, 2008). T\u00fcm \u015fiddet bi\u00e7imleri \u00e7ocuklar\u0131 ve ergenleri psikolojik y\u00f6nden etkilemekte ve ailede, okulda, toplumda uygulanan \u015fiddet, onlar\u0131 daha sald\u0131rgan olmaya ve su\u00e7a itmektedir (Ar\u0131kan, 2007: 46).<\/p>\n Kulaks\u0131zo\u011flu (2005) sald\u0131rganl\u0131\u011f\u0131 \u00e7ocuklarda ve ergenlerde g\u00f6r\u00fclen ba\u015fl\u0131ca uyum ve davran\u0131\u015f bozukluklar\u0131ndan birisi olarak g\u00f6rmektedir. Bilim ve teknolojide son zamanlarda meydana gelen h\u0131zl\u0131 de\u011fi\u015fmeler, d\u00fczensiz kentle\u015fme ve i\u015fsizlik, h\u0131zl\u0131 sanayile\u015fme, gelir da\u011f\u0131l\u0131m\u0131nda ya\u015fanan e\u015fitsizlik, k\u00f6yden kente g\u00f6\u00e7ler, t\u00f6renin bozulmas\u0131, geleneklerin sars\u0131lmas\u0131, insan\u0131 eskiye nazaran daha fazla umutsuz yaparak sald\u0131rganl\u0131\u011fa ve \u015fiddete e\u011filimli hale getirmektedir (Ge\u00e7tan, 2020; K\u0131l\u0131\u00e7\u00e7\u0131, 2006; Y\u00f6r\u00fcko\u011flu, 2000).<\/p>\n Okul\/Akran Zorbal\u0131\u011f\u0131<\/strong><\/p>\n Olweus\u2019a (1993) g\u00f6re okul zorbal\u0131\u011f\u0131, bir \u00f6\u011frencinin di\u011fer bir \u00f6\u011frenci ya da \u00f6\u011frenciler grubu taraf\u0131ndan hem kas\u0131tl\u0131 bir \u015fekilde devaml\u0131 sald\u0131rgan davran\u0131\u015flara maruz kalmas\u0131 hem de bu davran\u0131\u015flara kar\u015f\u0131 kendisini savunamamas\u0131 \u015feklinde tan\u0131mlanabilir.<\/p>\n Okul zorbal\u0131\u011f\u0131, \u00f6\u011frenciler aras\u0131nda s\u00f6zl\u00fc, bedensel, ili\u015fkisel ve siber \u015fiddet olaylar\u0131 bi\u00e7iminde genel olarak d\u00f6rt ayr\u0131 t\u00fcrde ortaya \u00e7\u0131kmaktad\u0131r (Zhang ve di\u011f., 2019).<\/p>\n Bu t\u00fcr davran\u0131\u015flara maruz kalan \u00f6\u011frenciler \u00fcz\u00fcnt\u00fc ve ac\u0131 ya\u015famakta, kendisine zorbal\u0131k yapana kar\u015f\u0131 koymas\u0131 m\u00fcmk\u00fcn olamad\u0131\u011f\u0131ndan korku ve kayg\u0131 ya\u015fayabilmektedir. Genellikle ergenler aras\u0131nda ya\u015fanmakta olan okul zorbal\u0131\u011f\u0131, ma\u011fdurlar kadar uygulay\u0131c\u0131lar i\u00e7in de olumsuz etkilere yol a\u00e7abilmektedir. Okul ba\u015far\u0131s\u0131zl\u0131\u011f\u0131na zemin haz\u0131rlayabilen bu sorunlu davran\u0131\u015flar, olumlu sosyal davran\u0131\u015f becerileri ve psikolojik iyi olma \u00fczerinde de olumsuz y\u00f6nde baz\u0131 etkilere sebep olabilmektedir (Burnukara ve U\u00e7anok, 2012).<\/p>\n Akran zorbal\u0131\u011f\u0131 olarak ta adland\u0131r\u0131lan okulda zorbal\u0131k genel anlamda; k\u0131\u015fk\u0131rtma unsuru olmaks\u0131z\u0131n aralar\u0131nda hem fiziksel hem de psikolojik a\u00e7\u0131dan bir g\u00fc\u00e7 dengesizli\u011fi olan \u00e7ocuklardan g\u00fc\u00e7l\u00fc olan\u0131n, kar\u015f\u0131 tarafa bilerek ve isteyerek, k\u00f6t\u00fc niyetli, kas\u0131tl\u0131, sistemli bir \u015fekilde belli zaman aral\u0131klar\u0131yla uygulad\u0131\u011f\u0131, kurbanda korku ve kayg\u0131 yaratmay\u0131 ya da zarar vermeyi ama\u00e7layan s\u00f6zel, fiziksel ve psikolojik sald\u0131r\u0131 ya da y\u0131ld\u0131rmay\u0131 kapsayan davran\u0131\u015flard\u0131r (Olweus 1994; Schwartz ve di\u011f. 1997; Pellegrini 1998; Salmivalli 1999; Baldry & Farington 2000;Akg\u00fcn 2005;)<\/p>\n Okulda zorbal\u0131\u011fa maruz kalan ma\u011fdur \u00f6\u011frencilerin psiko-sosyal geli\u015fimleri e\u011fitim d\u00f6nemlerinden sonra, ileriki ya\u015flarda da olumsuz olarak etkilenebilmektedir (Gaffney ve di\u011f., 2019). Bireylerin hem ki\u015filik geli\u015fimlerine hem de akademik ba\u015far\u0131lar\u0131na zarar veren okul zorbal\u0131\u011f\u0131; toplumsal hayatta ise bireyde \u00f6zg\u00fcven eksikli\u011fi i\u00e7e kapanma ve depresif davran\u0131\u015flara yol a\u00e7abilmektedir (\u00dcnalm\u0131\u015f ve \u015eahin, 2012; G\u00fcrhan, 2017).<\/p>\n \u015e\u00fcphesiz yery\u00fcz\u00fcnde okullarda \u015fiddetin en yayg\u0131n ya\u015fanan ve en \u00e7ok konu edinilen t\u00fcr\u00fc \u00f6\u011frenciden \u00f6\u011frenciye y\u00f6nelik olan \u015fiddettir. Debarbeieux\u2019a (2003) g\u00f6re \u00f6\u011frenciye y\u00f6nelik \u00f6\u011frenci \u015fiddeti, daha ziyade akran tacizi, kaba davran\u0131\u015f ve k\u00fc\u00e7\u00fck \u015fiddet olaylar\u0131 bi\u00e7iminde ifade edilebilir (Debarbieux, 2003).<\/p>\n Kochenfender & Ladd (1977), zorba ile ma\u011fdur aras\u0131ndaki etkile\u015fimin anaokulu d\u00f6neminde ba\u015flad\u0131\u011f\u0131n\u0131, ilk\u00f6\u011fretim ve lise y\u0131llar\u0131nda peki\u015fti\u011fini belirtmektedir. Okul ortamlar\u0131nda ya\u015fanan olumsuz ya\u015fant\u0131lar, \u00f6\u011frencilerin okuldan ve okumaktan so\u011fumalar\u0131na, okuldan uzakla\u015fmalar\u0131na sebep olmaktad\u0131r. \u00d6\u011frencilerin okuldan so\u011fumalar\u0131na ve kopmalar\u0131na sebep olabilecek olaylar\u0131n en \u00f6nemlilerinden birisi de zorbal\u0131k davran\u0131\u015f\u0131d\u0131r (Pi\u015fkin ve Ayaz, 2011:2).<\/p>\n Ko\u00e7 (2007) okul zorbal\u0131\u011f\u0131na sebep olan sebepleri iki ba\u015fl\u0131k alt\u0131nda toplam\u0131\u015ft\u0131r; bunlardan birincisi, \u00f6zsayg\u0131 d\u00fczeyi<\/em>nin d\u00fc\u015f\u00fck veya y\u00fcksek olmas\u0131, genel veya s\u00fcrekli \u00f6fkelilik gibi ki\u015filik \u00f6zellikleri<\/em> olmak \u00fczere \u00f6\u011frencinin kendisinden kaynaklanan bedensel ve ruhsal sebepler, ikincisi ise \u00f6\u011frencinin kendisinin d\u0131\u015f\u0131nda, ba\u015fta aile ile okul olmak \u00fczere \u00e7evresinden kaynaklanan sebeplerdir. Okulda zorbal\u0131\u011f\u0131n oraya \u00e7\u0131kmas\u0131nda sosyal sebeplerin ki\u015fisel sebeplere g\u00f6re daha belirleyici oldu\u011funu belirtmektedir.<\/p>\n Zorbaca davran\u0131\u015flara maruz kalan \u00f6\u011frencilerde geli\u015fim alanlar\u0131 etkileyen bedensel ve ruhsal s\u0131k\u0131nt\u0131lar, odaklanmada g\u00fc\u00e7l\u00fckler ve okul korkusu, alt\u0131n\u0131 \u0131slatma, uyku ve yeme problemleri, ba\u015f ve kar\u0131n a\u011fr\u0131lar\u0131, eri\u015fkinlik d\u00f6neminde depresyon ve d\u00fc\u015f\u00fck \u00f6zsayg\u0131, sosyal uyum d\u00fc\u015f\u00fckl\u00fc\u011f\u00fc gibi problemler g\u00f6r\u00fclmektedir (Banks, 1997; Bernstein & Watson, 1997; Rigby, 2002; Olweus, 2005).<\/p>\n Okul Zorbal\u0131\u011f\u0131 Bi\u00e7imleri: <\/strong><\/p>\n Okul zorbal\u0131\u011f\u0131 bi\u00e7imleri; fiziksel, sosyal\/s\u00f6zel, ili\u015fkisel ve siber zorbal\u0131k olarak s\u0131n\u0131fland\u0131r\u0131lmaktad\u0131r.<\/p>\n a)<\/strong>Fiziksel zorbal\u0131k<\/strong><\/a>:\u00a0Vurma, itikleme, e\u015fyalar\u0131n\u0131 elinden alma veya k\u0131rma gibi m\u00fcdahaleler en yayg\u0131n zorbal\u0131k bi\u00e7imidir.<\/p>\n b)<\/strong>S\u00f6zel zorbal\u0131k<\/strong><\/a>: Hakaret etme, lakap takma, alay etme, a\u015fa\u011f\u0131lama ve tehdit etme t\u00fcr\u00fcnden yap\u0131lan s\u00f6zl\u00fc sald\u0131r\u0131lar\u0131n da yaralay\u0131c\u0131 etkisi \u00e7ok fazlad\u0131r. Benlik alg\u0131s\u0131n\u0131 bozucu etkisi en y\u0131k\u0131c\u0131 etkisidir.<\/p>\n