Demokrasi ve özgürlükler üzerine konuşurken çoğu zaman bunları doğal haklar gibi ele alıyoruz. Oysa insanlık tarihine biraz uzaktan bakıldığında bunun hiç de doğal olmadığı görülür. İnsanlığın büyük bölümü; krallıklar, imparatorluklar, derebeylikler, teokrasiler ve otoriter yönetimler altında geçti. Demokrasi, tarihin normali değil; istisnasıdır.
Eski Yunan’da doğan ilk demokrasi deneyimleri bile bugünkü anlamda demokratik değildi. Kadınların, kölelerin ve yabancıların söz hakkı yoktu. Magna Carta’dan Fransız Devrimi’ne, Amerikan Bağımsızlık Bildirgesi’nden evrensel oy hakkına kadar uzanan süreç, insanlığın özgürlüğü adım adım ve büyük bedeller ödeyerek kazandığını gösterir.
Fakat burada temel soru şudur: İnsan gerçekten özgürlük isteyen bir varlık mıdır?
Bu soruya verilecek cevap sanıldığı kadar basit değildir. İnsan doğası güvenlik ile özgürlük arasında sürekli gidip gelir. Tehlike hissettiğinde güçlü bir otorite arar. Belirsizlik arttığında karar verme yükünü başkalarına devretmeye meyleder. Bu yüzden tarih boyunca özgürlük mücadeleleri kadar özgürlüklerden gönüllü vazgeçiş örnekleri de görülmüştür.
Demokrasinin en büyük paradoksu da burada ortaya çıkar. Demokrasi yalnızca seçim yapmak değildir. Demokrasi, hoşlanmadığınız düşüncenin de konuşulabilmesine tahammül etmektir. Kendi görüşünüz kadar karşı görüşün de var olma hakkını kabul etmektir. Özgürlüğü sadece kendiniz için değil, rakibiniz için de istemektir.
Peki özgürlüğün sınırı var mıdır?
Elbette vardır.
Özgürlük, başkasının özgürlüğünü yok etmeye başladığı yerde sınırla karşılaşır. Hukukun temel görevi de bu sınırı belirlemektir. Çünkü sınırsız özgürlük, güçlü olanın zayıfı ezdiği bir kaosa dönüşebilir. Aynı şekilde sınırsız devlet gücü de özgürlüğü boğan bir tahakküme dönüşebilir. Medeniyet dediğimiz şey, işte bu iki uç arasında kurulan hassas dengedir.
Bugün demokrasilerin karşı karşıya olduğu tehlike tanklar ya da darbeler kadar görünür değildir. Daha sinsi bir tehlike vardır: Kendi fikrinden olmayanı susturma arzusu. Sosyal medyada, siyasette, akademide ve günlük hayatta giderek artan tahammülsüzlük, demokrasinin temelini aşındırmaktadır. Çünkü demokrasiler önce kurumlarını değil, kültürlerini kaybederek zayıflar.
Demokrasi sandıkla kurulur ama yalnızca sandıkla yaşamaz. Onu yaşatan; hukuka saygı, ifade özgürlüğü, çoğulculuk ve farklı fikirlere gösterilen tahammüldür.
Sonuç olarak demokrasi kusursuz bir sistem değildir. Belki de insanlığın bulduğu en kusurlu ama en adil sistemdir. Çünkü demokrasi, insanın melek olduğunu varsaymaz; hata yapabileceğini kabul eder. Bu nedenle gücü tek elde toplamak yerine dağıtır, denetler ve sınırlar.
Demokrasiye sahip çıkmak, yalnızca kendi sesimizi korumak değildir. Bir gün ihtiyaç duyabileceğimiz karşı sesin de yaşama hakkını savunmaktır. Çünkü özgürlüğün gerçek testi, bize benzeyenlerin değil, bizden farklı olanların hakkını savunabildiğimiz gün başlar.