Türkiye’de bir belediyede yolsuzluk haberi çıktığında dönüp dosyaya bakıyoruz. Bir milletvekili partisinden ayrıldığında şaşırıyoruz. Bir başkan istifa ettiğinde hayal kırıklığı yaşıyoruz. Ama çoğu zaman mesele orada başlamıyor.
Mesele aday belirleme aşamasında başlıyor.
Bir isim nasıl aday yapıldı? Hangi kriterle? Kim önerdi? Kim onayladı? O kişinin geçmişi gerçekten incelendi mi, yoksa “bizdendir” denilip geçildi mi?
Son yıllarda hem iktidar partilerinde hem muhalefette belediye başkanlarının istifalarına, parti değiştirmelerine, yolsuzluk soruşturmalarına tanık olduk. CHP’de de oldu, başka partilerde de. Bazı isimler görevden alındı, bazıları hakkında dosyalar açıldı, bazıları partisini terk etti. Bu tablo tek bir partiye özgü değil. Sorun daha derin.
Aday belirleme süreci sağlıklı değilse, sonuçların da sağlıklı olması beklenemez.
Teoride yöntem çok. Ön seçim var. Temayül yoklaması var. Merkez yoklaması var. Ama pratikte karar çoğu zaman dar bir çevrede şekilleniyor. Temayül soruluyor ama bağlayıcı değil. Ön seçim sınırlı uygulanıyor. Merkez belirliyor, liste kapanıyor.
Bir de delege sistemi var. Eğer delegeler gerçekten üyeleri temsil etmiyorsa, zamanla kapalı bir güç yapısı oluşuyor. Aynı isimler yıllarca listeleri belirliyor. Buna “delege ağalığı” deniyor. Abartı değil.
Bir milletvekili yedi, sekiz dönem seçilebiliyor. Yasal. Ama siyaset yalnızca yasal olmakla güçlü olmaz. Yenilenme yoksa, rekabet zayıflar. Rekabet zayıflayınca denetim azalır.
Son dönemde adaylık süreçlerinde para konuşulduğuna dair iddialar da gündeme geldi. Hukuki boyut ayrı bir mesele. Ama şüphe bile sistemin zayıf olduğunu gösterir. İnsanlar doğal olarak şunu sorar: Bu koltuk gerçekten liyakatle mi alındı?
Sadakat ile liyakat arasındaki çizgi burada belirleyici. Sadakat, parti içi uyum demektir. Liyakat ise kapasite, deneyim, dürüstlük demektir. Sadakat liyakatin önüne geçtiğinde yönetim zayıflar. Liyakat esas alındığında ise sistem güçlenir.
Belediyedeki yolsuzluk, Meclis’teki kopuş, partideki istifa… Bunlar sonuçtur. Sebep çoğu zaman taa aday belirleme aşamasındadır.
Arınmak istiyorsak yöntem değişmeli.
Ön seçim gerçek olmalı.
Temayül bağlayıcı olmalı.
Delege sistemi kapalı devre olmamalı.
Aday kriterleri yazılı ve açık olmalı.
Mali geçmiş denetlenmeli.
Çünkü temizlik en sonda değil, en başta başlar.
Ve güven, ancak liyakati esas aldığınızda geri gelir.